Бат-Эрдэнэ

16-р долоо хоног

BAT-ERDENE — Tue, 21 May 2013 14:12:47 GMT

16-р долоо хоног

Улирлын хичээл 16 долоо хоногтой. Долоо хоног бүрийг оюутнууд өөрсдийнхөөрөө нэрлэсэн байдгаас хамгийн чухал долоо хоног нь 16 дахь долоо хоног буюу "Ухаарлын долоо хоног”. Энэ өдрүүдэд нь манай сургууль Нарантуул захаас дутахгүй түм түжигнэж, бум бужигнасан, жүжгээр бол хамгийн их өрнөлтэй, зөрчил тэмцлийн оргил хэсэг нь энэ долоо хоног болно доо. Ёстой нөгөө амьдралын хамаг дүрс нүдний өмнө жирэлзээд өнгөрнө гэдэг шиг 15 долоо хоногийн оюутны амьдрал ганцхан 16-р долоо хоногт шийдэгдэж ухаардаг болохоор оюутнууд ингэж онож нэрлэжээ. Гэхдээ бидний үйлчлүүлэгч нар үнэхээр ухаардаг юм болов уу? Дараагийн улиралд дахиад л 16-р долоо хоног болж сургууль даяараа бужигнаан болно. Энэ бужигнаан дөхөөд ирэхээр багш нарын алхаа гишгээ ширүүсэн, хар нүдний шилний цаанаас оюутнуудаа F, D, C гэж тооцоолон харах ТЕРНИТАТОР-ууд болон хувирдаг бол оюутнууд хүнд асуудалд орсон сүсэгтнүүд өөрийг нь аврах арга чаргыг мэдэгч ҮЗМЭРЧ дээр шавж ТЕРМИНАТОР-уудыг өглөө, өдөр, оройгүй шаналгана. Зарим нь шөнө ч шаналгадаг байж магад. Яг энэ үед оюутнуудыг аврагч гэнэт гарч ирэн ЗОРРО-нууд тулалдаандаа орно доо. Хаа нэгтээгээс гэнэт гаран ирэгч ЗОРРО-нуудын нарийн сэлэмний ирээр ТЕРМИНАТОР-уудын дүн А. В болж хувирна. Зарим оюутнуудын санаа сэтгэл амарч өөрийн аврагч ЗОРРО-нууддаа талархана. ТЕРМИНАТОР-ууд бид өөрсдөө ЗОРРО болж хөлсөө урсгаж, нэрээ идэн өөр нэг ТЕРМИНАТОР-ын үүдийг сахин, утасыг хайна. Би өөрөө ийм байдалд бишгүй ордог буюу сургуульд багшилах хугацааны хирээр ТЕРМИНАТОР биш ЗОРРО болж хувирна. Тэгэхээр багш оюутанд аль алинд ухаарал хайрласан 16-р долоо хоног гэж байна. Герман улсад 10 жил гаруй суралцаж ирээд Монголын томоохон компанийн ажил олгогч болсон залуу өнгөрсөн 11 сард оюутнуудтай уулзаж байхдаа "Герман, Монголын боловсролын ялгаа багасаж байна. Шинэ мэдээлэл дамжуулах хурд ижил болж байна. Манай их дээд сургуулийн стандарт, хичээлийн хөтөлбөр адилхан, багш нарын чадвар ч ойрхон түвшинд байна. Гэтэл үнэлгээний системд нь Монгол сэтгэлгээ бөх бат байгаа болохоор би шинэ төгсөгч нарын дипломд огт итгэдэггүй” гэж ярьсан юм. Их дээд сургуульд үнэлгээний систем сургалтын хөтөлбөрөөсөө илүү хамгийн чухал зүйл. Үнэлгээний систем нь тухайн сургуулийн боловсролын хөтөлбөр, стандартын хамгийн гол баталгаа болж байх ёстой. Манай сургууль өөрийн гэсэн үнэлгээний системийг бий болгоод өөрчлөлгүй 10 жил гаруй болж байна. Жилээс жилд өөрчлөгдөж байгаа шинэ мэдээллээр баяжсан хичээлийн хөтөлбөр, стандартыг 10 гаруй жил ашигласан үнэлгээний системээр дүгнээд байхаар 16-р долоо хоног байсаар байна. Өөрөөр хэлбэл германы гүн ухаантан Фейрбахыг "хүүхдээ усанд оруулж хирнээс салгачихаад түмпэнтэй нь цуг угаадасруу асгачихсан”-тай адилхан ШУТИС-ийн сургалтын шинэчлэлийг шүүмжилмээр байна. 1999 онд эхлүүлсэн АНУ-ын дээд боловсролын стандартыг ШУТИС-д нэвтрүүлсэн энэ ажлыг улам цааш үргэлжлүүлж хийх хэрэгтэй байна. Бид энэ талаараа Монголын бусад их дээд сургуулиудад үлгэр жишээ болохоор их зүйлийг хийж чадсан ч хөгжлийн явц нь их удаан, ялангуяа Үнэлгээний систем өөрчлөгдөхгүй хэвээрээ байна гэж бодож байна. Шудрага, дэвшилттэй үнэлгээний систем нь тухайн боловсролын системын хөгжил, чанарыг хамгаалж байдаг, хувь хүмүүсээс бус систем, зүй тогтлоос хамаарч байдаг боловсролын шинэ технологи гэж орчин үед дүгнэж байна. Энэ шинэ технологи нь миний өмнө нь бичиж байсан ТЕСТЫН ТӨВ-ийн тухай болно. Миний мэдэхээр Солонгос болон бусад орнууд тухайн улиралд оюутны олж авсан мэдлэгийг 8-р долоо хоног, 16-р долоо хоногт 2 удаа авсан шалгалтуудын дундаж оноогоор улирлын ерөнхий дүнг тусгай програмаар нь гаргачихдаг. Манай сургууль шиг шалгалтын 2 долоо хоног гэж бужигнаан болохгүй, оюутнуудын дүнг хичээл заасан багшаас гадна хэнээс ч хараат бус тестын программын боломжийг Мэдээллийн Технологийн хөгжил авчирсан байна. Үүнийг түшиглээд манай сургууль биеэ дасан нилээд том бvтэц бүхий ТЕСТ-ын төвийг байгуулъяа. Энэ төвийн баримтлах зарчим: 1. Тест бол зөвхөн тэр хичээлийг заадаг багш нарын өмч биш Жолооны дүрмийн шалгалт, Англи хэлний Тофелийн шалгалтын ТЕСТ шиг бүгдэд ил тод байх ёстой. Харин багш нарын боловсруулсан сайн тестыг ТЕСТИЙН ТӨВ тусгайд нь кредитээр үнэлж ТЕСТЫН САНДАА БАЯЖУУЛАЛТ хийж байх ёстой. 2. Багш бүр өөрсдийн хичээлээрээ ТЕСТ боловсруулах ёсгүй. Тухайн мэргэжлийн профессорын багууд тестүүдээ хэлэлцэн баталж тэдний боловсруулсан тестээр On line, Off line олон хэлбэрээр тестын шалгалт авч байх ёстой. Тестын шалгалт нь жил ирэх тусам өөрчлөгдөж, олон хувилбараар баяжигдан хөгжиж байх ёстой. 3. Бүх хичээлээр боловсруулсан ТЕСТЫН САН байгуулснаар оюутнууд хүссэн үедээ энэ Тестын төвөөр үйлчлүүлж өөрийн эзэмшиж буй мэргэжлийн мэдлэг, дадлаа албан болон албан бусаар сорин үздэг прагматик тогтолцоог бий болгож болно. Ингэснээр жилд 1-2 удаа бужигнаан болж нийтээр өгдөг шалгалтууд байхгүй болж оюутнууд ч, багш нар ч Тестын шалгалт гэдэг зvйлээс айхгvй амар болно. 4. Цаашдаа ТЕСТЫН ТӨВ нь зөвхөн ШУТИС-ийн сургалтын ажлын хэрэгцээнээс гадна бусад албан байгууллага, газруудын захиалгаар ажилчин, ажилтангуудын мэдлэг боловсрол, чадварыг бодиттойгоор тогтоож чаддаг бие даасан институт болж өргөжих хэтийн зорилгыг ч өмнөө тавьж байх хэрэгтэй болов уу.

монголын түүхийн сорил

BAT-ERDENE — Tue, 21 May 2013 14:05:10 GMT

За залуусаа монголын түүхийн сорилын номыг PDF-ээр татаж авахаар 7 хоног тавилаа.

http://share.gogo.mn/qDrCQ6XQzO92171369144586/soriliin nom 2010(2).pdf

Агуйн эртний оршуулга

BAT-ERDENE — Mon, 11 Mar 2013 13:11:46 GMT

Агуйн эртний оршуулга

Бичсэн С.Хүрэлсүх

2010 оны 4-р сарын 30, Баасан гариг, 05:14

Бүлэг	Товч мэдээ

Агуйн эртний оршуулга Бичсэн С.Хүрэлсүх 2010 оны 4-р сарын 30, Баасан гариг, 05:14 Бүлэг Товч мэдээ Эртний хүмүүс уулын агуй, хонгил, хөмгийг талийгаачдаа далд нууцгай оршуулах байр сав болгон ашиглаж иржээ. Агуй нь газрын дор болон хад асганд хөндий орон зай үлдсэнээс үүсдэг ажээ. Агуй, хөмөг нь харьцангуй бат бөх, нурах эвдрэх үзэгдэл багатай байдаг. Хуурай сэрүүн чийггүй орчинд алив эд юмс байгалийн өгөршилд бага өртөж, хэдэн зуун жил хадгалагддагийг нотлох эртний дурсгал манай орны уулархаг болон говь хээрийн бүс нутгаас цөөнгүй олдож байна. Археологийн судалгаагаар агуй хаднаас 30 гаруй тооны эртний оршуулга илэрч мэдэгдсэний цөөн хэдхэн тохиолдлоос бусдыг нь ухаж бусниулан устгасан явдал бий. Нууц далд оршуулахын тулд тэр бүр анзаарагдамгүй агуй, хөмөг, хадны хонгилд оршоож амыг нь чулуугаар дарж далдласан байх бөгөөд хад агуй нь байгалийн чулуун мандлын тогтоцоос шалтгаалж, агуйн доторх хөндий орон зайн хэлбэр дүрс нь хэвтээ, хэвгий, босоо хэсгүүдийн хослолоос тогтдог тул нас барагчийн толгойг уулын орой оргил өөд хандуулахаас өөрөөр зүг чиг харгалзах, чигжээс болон дараас чулуу гэсэн гадаад зохион байгуулалт байхгүй юм. 1920 он Өмнөговь 1920-иод оны дунд үед манай оронд уригдан ажиллаж байсан Зөвлөлтийн газар зүйч А.Д.Симуков Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг Гурван Зээрдийн агуйд нэгэн хатмал шарил байсныг олжээ. Хатмал хүний нүүр царайн х‎элбэр төрх, үс гэзэг, арьс яс нь бараг бүтэн хадгалагдсаныг үзэхэд европжуу төрхийн, арваад настай эрэгтэй хүүхэд байсан бололтой ямар нэг хувцасгүй, хөлөө атийсхийж түрүүлгээ харж нас барсан байдалтай олдсон бололтой хэмээн үзсэн байдаг. Уг оршуулгыг гэмтээж эвдэлгүй авчирсан бөгөөд агуйн хэлбэр хэмжээ, эд өлгийн талаарх мэдээ баримт огт дурдаагүй байна. 1932 он Хэнтий 1932 онд Хэнтий аймгийн Дадал сумын харъяат Д.Цэвээн сумынхаа хойд зах нутаг Галттай голын бэлчир Түхнэн уулын зүүн урд нэгэн судагт ганц хар модны баруун талд чулууны /хадны/ хөмөгт эсгийд боолттой зүйл байхыг санамсаргүйгээр ажин мэдэж боодолтой зүйлийг сонирхон задлан үзэхэд эмэгтэй хүний занданшуулсан шарил байсанд сэжиглэн эвдэн сүйтгэжээ. Тухайн үед энэхүү явдлыг Хөдөө аж ахуйн ухааны эрдэмтэн Д.Цэдэв сураг сонсож мэдэн шарилын үлдэгдлийг очин үзээд нэг дор цуглуулан булж эл байдлын талаар археологич Х.Пэрлээд мэдээлжээ. Шарилын толгойд ангийн үсээр хийсэн, унжлага залаатай оргой /малгай/ өмсгөөтэй. Оргойд төмөр гархи хадаастай, чихэндээ гуулин ээмэгтэй, дээсэнд сувс хэлхсэн зүүлт хүзүүнд зүүлттэй. Биенд нь хуучин цагийн бүдүүн ширхэгтэй бүдэг цэнхэр өнгийн даавуун дээлийн тамтаг үлдсэн, хөлд нэхийгээр хийсэн ээтэн сөөхийг эсгий оймстой өмсгөжээ хэмээн өгүүлжээ. 2004 он Дорноговь Энд дурдууштай өөр сонин дурсгал бол Хатанбулаг сумын нутаг Хэцүү уулын агуйн хатмал шарилууд юм. Эл оршуулгыг археологич Н.Сэр-Оджав, антропологич Д.Түмэн нар газар дээр нь биечлэн очиж шалгажээ. Судлаачдыг очиход хилийн цэргийнхэн агуйд хоол хүнс, төмс ногоогоо агуулчихсан, тэнд байсан зүйлүүдийг бусниулсан учир анхны төрх байрлалаа алдсан байжээ. Замбараагүй тархсан шарилыг бүртгэж үзэхэд тэнд 0-10 насны долоон хүүхэд, 30 гаруй насны хоёр эрэгтэй, хоёр эмэгтэй, 60 гаруй настай нэг нийт 12 хүний шарил байсан нь тогтоогджээ. Хатмал шарилуудын шүд хумс бүрэн бүтэн, гэзэг үс сүлжиж боосон боодолтойгоо, нэг нь богийн арьсан өлгийд боосон нялх хүүхдээ тэвэрсэн байдалтай нас барсан байжээ. Гайхмаар нь энэ агуйд байсан зарим хүмүүсийг боомилж егүүтгэсэн байдалтай байжээ. Тэнд таваг, эсгий бойтог /оймс/, хус модны үйс, адуу, үх‎эр, хонь, ямааны яс, удаан хугацаанд галласан үнс нурам, малын хөрзөн зэргээс гадна шавар вааран савны хагархай байв. Агуйн дотоод байдлаас үзэхэд энд байсан хүмүүс үл мэдэгдэх шалтгаанаар хангай газраас /үйс гарсан/ говь нутагт зугтаж газар сэлгэн очиж Хэцүү уулын зэлүүд агуйд хэн нэгнээс айж эмээхдээ нуугдан хоргодож байсан бололтой. Хэцүү уулын агуй тухайн үедээ нуралттай байсан учир түүнийг битүүмжлэн орхисон бөгөөд 2004 оны 6 дугаар сард Монгол-Америкийн хамтарсан шинжилгээний анги газар дээр нь очиж шалгаад олдворуудыг бүртгэн баримтжуулжээ. Нарийвчилсан судалгаа хийхэд антропологийн судалгааны багаж техник дутмагаас Америкийн Смитсоны Их сургуулийн антропологчидтой хамтран ажиллахаар тохиролцжээ. 1989-1990 он Баян-Өлгий Улаанхус сумын Алхамын хавцалд харуулдаж зассан модыг углуурга гарган зааж хүрээ хийн зангидаад бодын ширээр битүү бүрж амсарыг нь нарийн үдээрээр бөхөлж үдсэн ширэн австай эртний оршуулга илэрчээ. Оршуулга тоногдсон ч нуруу хөлийн яснууд үндсэн зөв байрлалаараа байжээ. Хүзүүний зүүлт, хүрэл зэв, чулуун сувс, ээмэгээс гадна хувцас өмсгөлтэй тавьсан нь илт бөгөөд улаан, хөх өнгийн торгоор хийсэн дээлийн зах хэлбэртэй зүйлийн үлдэгдэл, торгоор эмжсэн нарийн эсгийг хоёр талаас нь торго бөс даавуугаар өнгөлсөн хувцас хэрэглэл олджээ. Ингэж агуйн оршуулга мэр сэр олдож байсан ч сүүлийн үед орон нутгийн иргэд үнэт эдлэл агуй хонгилоос олдлоо гэсэн сургаар эртний оршуулгын дурсгалыг санамсаргүй олж улмаар авс модыг авдар хэмээн ойлгон сүйтгэх явдал нэлээд гарч байгаа юм. YI-YIII зууны Түрэгийн хаант улсын үеийн нүүдэлчдийн булш 1998 онд Өмнөговь Тус аймгийн Ноён сумын Цагаан Ханангийн агуйд хатаж занданшсан шарил байсныг нутгийн иргэн зээргэнэ түүж явахдаа олж сүйтгэн шатаан устгахад малгай, өрөөсөн гутал нь азаар шаталгүй үлдэж хоцорчээ. Энэхүү оршуулгын эд зүйлсийн нарийвчилсан судалгаагаар XIY зууны үеийн монгол язгууртных болох нь тогтоогджээ. Мөн Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын Арцат Дэл ууланд чоно авлаж явсан Х.Дэмбэрэл, Л.Содномжамц нар буудаж шархдуулсан чоноо хайж дурандаж байхнээ нэгэн агуйд хатаж гандсан банз харагджээ. Тэд агуйд ямар нэгэн зүйл байна хэмээн ярилцаад орж үзэхээр болжээ. Бие биенээ бүсээр оосорлон дээш авирч агуйд орж тэнд байгаа зүйлийг модон хайрцаг гэж бодон тагийг нь эвдэн ухаж үзэхэд австай оршуулга байгааг баттай мэджээ. Энэ тухайгаа холбогдох хүмүүст мэдээллэхийн зэрэгцээ оршуулгыг харж хамгаалж байв. Археологчид очиж малтах явцад модон авсанд хүнээ тавиад хоёр талаар нь амьд ахуйдаа эдэлж хэрэглэж байсан зэр зэвсэг, агт морины бүрэн хэрэглэл, үйсэн сав зэрэг зүйлс гарч ирэв. Эдгээр нь хөндөгдөлгүй сайн хадгалагдсан, хүний яс нь хатаж занданшжээ. Модон авс таган дээрээ сураар үдсэн нугас бүхий бас нэгэн жижигхэн таглаатай байгаа нь манай урьд өмнөх судалгаанд тохиолдож байгаагүй сонин хэрэглэгдхүүн байжээ. Энэхүү оршуулгаас гарсан уужим суудалтай эмээл, босоо дөрвөлжин сэнжтэй төмөр дөрөө, хазаар, модон хуйтай сэлэм, үзүүр талыг дээш харуулан үйсэн саадагт багцаар нь хийсэн харвуулын сум зэрэг эд өлгийн зүйлс нь YI-YIII зууны Түрэгийн хаант улсын үеийн нүүдэлчдийн булшны хэрэглэгдэхүүн, тэр үеийн хүн чулуун хөшөө, ханын зураг зэрэгтэй ижил төстэйгээс гадна ХБНГУ-д явуулсан радиокарбоны шинжилгээгээр манай эриний 950-иад он гэж гарчээ. Мөн тэнд нутгийн иргэд агуй ухсан тухай мэдээллийн мөрөөр Овгор Цанхирт нэг агуйг шалгаж үзэхэд агуйгаас юу ч илэрсэнгүй. Харин гадна нь тонуулчдын гаргаж хаясан эмээлийн хавтас, модон авсны хэсэг, эсгий оймстой арьсан гутал, төмөр дөрөө, бариул нь хугарсан хүрэл толь, шавраар хийсэн ээрүүлийн таваг, хүний эрүүний яс, хөлийн тавхай хатсан байсан нь олджээ. Эл оршуулгыг олдсон эд зүйлсээр нь XIII-XIY зууны үед холбогдуулан үздэг. 2004 он Дундговь аймаг Дэлгэрцогт сумын Бурхан Толгой, Давгын Даваа зэрэг газруудад хадны оршуулга гарсныг Монгол-Америкийн хамтарсан шинжилгээний анги хээрийн судалгааныхаа явцад малтан судалжээ. Бурхан Толгойн оршуулгаас ширээр хулдаж бүрсэн модон авс, хүний яснаас гадна модон дөрөө, банз, нарийн мод илэрсэн ба эл оршуулга тоногдсон хэдий ч 20-25 насны, 161.4 см өндөртэй эмэгтэй хүнийг оршуулсан нь судалгааны явцад тодорхой болжээ. Дагвын Давааны оршуулгаас хүүхдийн яс, хоёр талдаа ногоон паалантай зузаан ваар 4 ш, төмөр дэгээ гарчээ. 2004 он Баянхонгор Бөмбөгөр сумын Улаан сайр багийн иргэн Б.Мэндбат өөрийн ихэртэйгээ хамт Рашаантын Ам хэмээх газарт шаваг түүж яваад багавтар хадны хөмөг байхыг олж харжээ. Хөмөг рүү шагайж үзэхэд шороонд дарагдсан ширэн зүйл харагдсанд богцтой юм байна гэж ойлгон түүнийг хүчтэй татахад ширэн зүйл нь арьсан гутал байж дотроос нь хүний хөлийн яс гарч эртний оршуулга болох нь мэдэгджээ. Археологчид газар дээр нь очиход Рашаантын Амны оршуулгыг аль хэдийн сүйтгэсэн байв. 2005 он Баянхонгор Баянцагаан сумын нутаг Дугуй Цахир хэмээх газар хадны оршуулга мэдэгдсэний дагуу ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн судлаачид цаг алдалгүй очиж шалгасан юм. Ханан хадны ёроол дахь хоёр хөмөгт занданшсан шарил /mummy/-уудыг хөдөлгөн анхны байрлалыг мэдэх боломжгүй болгож, эмээл, модон дөрөө, амгай дээсэн жолоотойгоо, малгайн тасархай, даавуу, эсгий дээлийн хэсгүүд, арьсан болон эсгий гутлын түрүүний тасархай зэрэг зүйлсийг гаргаж хаясан байв. Судалгааны явцад хөмөгт хүн‎ээ малгай, дээл, гутал хувцастай нь баруун хойш хандуулж тавиад зэр зэвсгийн зүйлсийг дагалдуулан тавьсан нь тодорхой мэдэгдэж байв. 2005 он Дорноговь Даланжаргалан сумын харъяат "Аргаль” төслийн ажилтан Б.Отгонбаяр Нартын хад хэмээх газарт үл анзаарагдам багавтар агуйгаас нэг аргаль гарч зугтжээ. Тэнд аргаль төллөсөн байж мэднэ хэмээн агуйд орж үзэхэд таамагласан ёсоор хурга байснаас гадна агуйд ширээр бүрсэн модон австай эртний оршуулга байгааг лавтайяа мэдэн цааш хөндөж ухалгүй орхиж сум орон нутгийнхаа удирдлагад мэдээлсэн байна. Оршуулга Нартын хадны баруун үзүүрт, багавтар хадан хясааны зүүн энгэр дэх агуйд байлаа. Малтлага хийх явцад шарилд улаан өнгийн нимгэн дээлийг өмсгөж, торгон дээлийн хоёр ханцуйг өвөр тал руу нугалан эвхэж дэрлүүлсэн бол өөр нэг илгэн дээлийг дээрээс нь хучсан маягтай тавьжээ. Шарилын хүзүүнд улаан өнгийн чулуунууд хэлхсэн зүүлт зүүлттэй. Толгойн хоёр талаас сувдан ээмэг тус бүр нэг, зүүн талаас модон сам, хүрэл толь, баруун мөр дээр богтаг малгайн толгойд углах хэсгийг доош харуулан тавьсан ба хажуугаас нь өд хатгах модон суурь илрэв. Модон аягыг аюулхай дээр хөмөрч тавьсан ба хажууд нь улаан, шар, хүрэн өнгийн даавууны өөдсийг тавьжээ. Илгэн нарийн эмжээр бүхий уртавтар түрийтэй арьсан гутал хоёр хөлд өмсгөөтэй. Хувцасны материал, хээ чимэг, загвар хийц нь тодорхой мэдэгдэж байгаа ба энэ оршуулгын талаар 2007 оны Археологийн судлал сэтгүүлд тодорхой өгүүлжээ. Эртний түүх соёлын дурсгалыг ухаж сүйтгэсээр л Агуй, хонгил, хадны хөмөг, хаданд хүнийг оршоох /тавих/ байдал эрт цагт үүсэн үлэмжхэн нарийн төвөгтэй ертөнцийг үзэх үзэл, төсөөлөл бүрэлдэн гарч аажимдаа үүнтэй уялдсан оршуулгын нэгэн өвөрмөц зан үйл бүрэлдэн бий болсоныг харуулж байна.Малгай, хувцас, зэр зэвсэг, морины тоног хэрэгсэл, гоёл чимэглэлийн зүйлс дагалдуулсан модон авсыг ширээр бүрсэн, авсгүй бол хана болон ачлага модоор хашсан, эсгийгээр ороосон хадны анзаарагдамгүй хонгил завсарт дарж таглан нууцласан байдал нь энд тэндээс олдсон оршуулгууд зан үйлийн хувьд хоорондоо нийтлэг байгаа нь оршуулгын нэгэн төрөл гэж үзэх гол үндэс нь. Холбогдох он цагийн хувьд түрэг, монголын үе буюу YII-XIY зуунд холбогдож байна. Агуйн оршуулга нь бусад булшны адил нүдэнд харагдахаар ил бус, нууц далд орших тул нутгийн иргэд ихэвчлэн санамсаргүйг‎ээр олж мэдсэн байх ба, бүгдийг их бага хэмжээгээр эвдэн түйвээжээ. Хадны оршуулгаас урьд өмнө монгол нутгаас тэр бүр илэрч байгаагүй ховор эд х‎эрэглэгдэхүүн олдсон бөгөөд өнөө цагийн бидэнд үнэ хүрч хэрэг болох зүйлгүй. Харин өвөг дээдсийн түүхийн биет дурсгал, музейн ховор үзмэр, оршуулгын нэгэн төрөл гэдэг утгаараа онцгой ач холбогдолтой тул мэргэжлийн судлаачид төдийгүй сонирхогч олон нийтийн анхаарлыг цаг ямагт татаж байдаг юм. Улс орныхоо түүх-соёлын биет дурсгалыг өчүүхэн ч ойшоолгүй хайрлан хамгаалах хуулийн заалт дүрмийг үл хайхарч эвдэн бусниулжээ. Энэ нь нөгөө талаар төр засаг, орон нутгийн засаг захиргаа соёлын өвийг бүртгэл төдийгээр хязгаарлан хамгийн чухал харж хамгаалан бүрэн бүтэн байлгах гол зорилгоо орхигдуулжээ. Соёлын өвийн үнэ цэнэ, ач холбогдлыг хойч ирээдүй үедээ танин мэдүүлж бүрэн бүтэн хамгаалан хадгалж өвлүүлэн үлдээх нь иргэн бүрийн үүрэг гэдгийг таниулах нь асуудлын нэг болж байна. Агуйн оршуулгыг ухаж түйв‎ээхээс нь өмнө судлаачид бүр‎эн бүтэн байдлаар нь баримтжуулан авч чадваас эртний эд өлгийн зүйлсээс гадна тухайн үеийн хүмүүсийн ертөнцийг үзэх үзэл, хойд нас, сүсэг бишрэлийг агуулсан оршуулгын зан үйл зэргээрээ онцгой чухаг дурсгал болон үлдэх юм. ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Эх сурвалжийг : http://www.tsagtur.mn

Хотын соёлыг түгээгч нь их сургууль

BAT-ERDENE — Fri, 15 Feb 2013 13:44:49 GMT

Хотын соёлыг түгээгч нь Их сургууль

Өнөөдөр хотын соёлын тухай маргаан өрнөж, хүн бүрийг хот, хөдөөд төрснөөр нь ялгаж, сүүлдээ бүр гадаад төрх байдлаар хот хөдөөний хүн гэж ялгаварлан харьцах болжээ. 2003 онд поп хатагтай Сарантуяа АНУ-д тоглолт хийж байгаад "Хүүеэ 40 мянгатынхан чинь энд хүрээд ирсэн юмуу ” гэж уулга алдсан гэдэг. Хамт ажилладаг нэг багш маань гудамжинд хүнтэй маргалдаад "Хөдөөний бүдүүлэг” гэж хэлснийхээ хариуд "Чи хотынх юм бол Европ, Америк руугаа явахгүй нь яаасын. Би сумын төвөөс ирээд хотод амьдраад чадаж байна” гэж хэлсэн гээд бодит үнэнд тулгуурласан хожим хошин яриа болж үлдэх зүйл манай нийгэмд хөврөөд л байна.

. Улаанбаатар хотыг шүүмжлэх маш амархан. Хотын хөдөлгөөн, ариун цэвэр, гудамж замын тохижилт, нийтийн тээвэр, хотын иргэдийн хувийн соёл, ухамсар, байшин барилгын өнгө будаг, хэлбэр хийц, үйлчилгээний соёл гээд маш олон зүйл болохгүй байна. Энэ бүхний гол буруутан хотын удирдлага, төр засаг, эрх дархтан гэдэг ч иргэд бид өөрсдөө байдаг. Өөрсдийнхөө буруу, болохгүй зүйл хийгээд байгаагаа мэддэг атлаа өөрсдийнхөө ухамсараар хийсэн үйлдлээ зөвтгөж байдаг. Энэ нь манай улсад иргэншсэн хүн ямар байхыг тогтоосон стандарт ойлголт, шалгуур үнэт зүйл байхгүй байгаагийнх болов уу Улаанбаатар хотын стандартаас эхлээд хувь хүний, байгууллагын, боловсрол мэргэжлийн, бүх шатны сургууль аль нь байсан дэлхийн хэмжээнд ямар түвшинд байгааг тодорхойлох, үнэлэх боломж нөхцөл байхгүй болохоор бид хаана яваагаа ч мэдэхгүй зөвхөн өөрсдийнхөөрөө стандарт түвшинг тогтоож байх шиг. Тэгвэл энэ бүхний стандартыг бид Их сургуулиар л баримжаалж тогтоох ёстой юм байна. Өрнө, дорнын аль ч соёл иргэншлийн түүхэнд хот буюу хүн амын бөөгнөрөл бараг ижил цаг үед үүсжээ. Хотын хөгжилд нийгмийн, эдийн засгийн, соёл, шинжлэх ухааны зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлсөн хэдий ч University л орчин үеийн хот гэдэг ойлголтыг, стандартыг тогтоосон байна. Боловсролын тогтолцооны хамгийн дээд оргил University нь хоттой адил өрнө, дорно дахинд бие биенээсээ хамааралгүйгээр, түүхийн нэг цаг үед үүсэн хөгжжээ. Эртний хятадын Чжоу династи\МЭӨ 9-р зуун\, Эртний Грекийн Платоны үед их сургуулиудын үүсэл тавигдсан гэж түүхчид үздэг. "Их газрын боловсролын систем”-ийн манлайлал хүн төрөлхтний шинжлэх ухаанд манлайлдаг учраас University-гийн эх үндэсийг ALMA MATER буюу мэдлэгийн уурхай гэсэн эртний Грекийн философичид тавьсан, гэхдээ энэ нь орчин үеийн University биш гэсэн үзэл давамгайлдаг. Дундад зууны Европын хотуудад Gentleman буюу "өр зөөлөн хүмүүс” олноороо ирж суурьшснаар Орчин үеийн University-г анх үндэслэжээ. Газар эзэмших эрхээ өөрийн ахдаа алдсан газрын эздийн дунд хөвүүдийг өр зөөлөн хүмүүс буюу Gentleman-ууд гэж дууддаг байжээ. Тэд хотод ирээд боловсрол, мэдлэг, соёлыг европ рыцариудын эрхэмсэг, дэгжин, өндөр ухамсарыг өвлөн авч хөгжүүлж шинээр хотын соёлыг эхлүүлжээ. Гэхдээ энэ соёлын үнэт зүйл гудамжинд, хэн нэгний шилтгээн орд харшид биш, Христын шашны мухар сүсэг бишрэлээс хамгийн түрүүнд татгалзаж чадсан барууны University-нүүдэд анх мэгдэлж байлаа. XI зуунд Италид байгуулагдсан Болонийн University хамгийн анхных гэж үздэг ч хамгийн шилдэг мэдлэг, өндөр соёлыг түгээн дэлгэрүүлэгч нь шинэ хотын Gentleman-ууд төвлөрсөн Герман, Голланд, Английн University-нууд байлаа. Энэ University-нууд XYIII – XX зуунд Европын үнэт зүйлстэй хамт Америк тиврүү нүүж, Оросыг соён гийгүүлж, Дорно дахинд шинэ үеийн сэхээтнүүдийг бий болгожээ. Францын Жан Жак Руссо тэргүүтэй материалистуудын үзэл санаа АНУ болж биелэлээ олсон бол, Ломоносов Германы University-г Орост анх байгуулж өрнийн хотын соёлыг Москва, Петрээс тэлж Сибирийн өргөн уудам газарт хүргэжээ.

Дорно дахинд өрнийн мэдлэгийг хамгийн сайн нутагшуулсан улс нь Азид "жанжлах” хувь тавилантай байсан нь Япончууд болж таарав. 1868 оны Мейжигийн хувьсгалыг хийсэн, шинэчлэлийг хэрэгжүүлсэн Хиробуми Ито тэргүүтэй сэхээтнүүдийн ихэнх нь Heidelberg, Humboldt зэрэг герман, голландын хамгийн том их сургуулийн төгсөгчид байжээ. Нийгмийн соёл, хувьсгал, шинэчлэлийн инженерчлэлийг "залуу азийн хөдөлгөөнийхөн” сурсан улсынхаа жишээгээр их сургууль байгуулж түүнд төвлөрүүлэн хийж ирсэн түүхтэй. БНСУ-ын том сургуулиуд ийм бодлогоор байгуулагдсан бөгөөд өөрийн гэсэн стандарт, алсын хараа, явах замтай, гэхдээ энэ шинэчлэлүүдээ жишээ авсан Эх сурвалж сургуулиасаа авч дандаа UPDATE хийдэг. Тухайлбал, Корёгийн их сургуулийн дааман хаалга өөрчлөгдлөө гэвэл германы Heidelberg их сургуульд өөрчлөлт гарсных гэсэн хошин яриа байх жишээтэй. Яагаад гэвэл сурах орчин, нөхцлийг жишээ болгосон сургуулийнхаа стандартын хэмжээгээр бүрдүүлж байж өөрийн сургуулиа хөгжүүлнэ гэсэн зарчим тэр газар үйлчилдэг байна. Ийнхүү хотын соёлын амин сүнс нь тухайн улсын манлайлах их сургууль ажээ. МУИС, ШУТИС, МУБИС зэрэг манай улсын тэргүүлэх сургуулиудад өөрийн ёс зүй, үнэт зүйл, хууль ёс, орчинг бий болгож оюутнуудаараа дамжуулж хотын соёлыг түгээх үүрэг хүлээнэ. Манай улсын их сургуулийн төгсөгчид нь "ШУТИС-ийн бүтээгдхүүн”, "МУИС-ийн бүтээгдхүүн” гэж хаана ч дархлагдсан бренд бүтээгдхүүн болж чадахгүй байгаагаас Улаанбаатар хотыг хөдөөгийн хот гэсэн шинэ нэртэй болгожээ. Хөдөө гэртээ ирсэн оюутан шөлтэй хоолыг талхтай идэж сурсан болохоор "нөгөө нэг юу яаасан” гэдэг онигооны эзэн шиг шинэ цагийн сэхээтэн залуус, хотын шинэ иргэдийг монголын тэргүүлэх их дээд сургуулиуд олноор нь хүмүүжүүлэх үүргийг өөрсдөө ухамсарлан ойлгож хариуцлага хүлээх ёстой болжээ. Гэтэл боловсролын байгууллагууд ашгийн болсон нэрийдлээр улсын, хувийн олон сургуулиуд төсвийн зардлаа оюутнуудын төлбөрөөр бүрдүүлж, чанар биш тоог хөөцөлдснөөс Их сургуулиуд өөртөө бичил Улаанбаатар хотыг бий болгочихжээ. Хүн амьдрах наад захын нөхцлийг хангаагүй оромж байдаг хороолол \Favelle Slum, Трущобы, Монголоор гэр хороолол, Хотын хөдөө - http://ganga-cz.blogspot.com\ Улаанбаатар хотыг бүхэлд нь эзэлж орчин үеийн хотоор алхаж болох стандартыг хангасан гудамж Улаанбаатар хотын хэмжээнд 10 хүрэхгүй км байна гэвэл гайхах хүн одоо байхгүй болсон. Өнөөдөр манай улсын их сургуулиудад хамгийн дутагдалтай байгаа зүйл нь чадварлаг багш, боловсон хүчин, сайн оюутнуудаас гадна ариун цэвэр, тохь тухтай орчин, оюутан залуусын стиль, хувцаслалт зэрэг зүйл яах аргагүй дутагдаж Их сургуулиудын өнгө төрх байхгүй байгаагийн хамгийн том жишээ бол ШУТИС, МУИС, МУБИС байна. Энэ нь оюутнуудын тоо их, ачаалал хэтэрсэн гэдэг шалтгаанаас илүү дотоод менежментгүй байгааг ЭТҮГЭН сургуультай харьцуулаад мэдэж болно. Манай улсын Их сургуулиуд өөрсдийн үзэл баримтлал, философио дэлхийн их сургуулиудтай дахин нэг жишин харьцуулж их хотын соёлыг иргэдэд дэлгэрүүлэх үүрэгт манлайлан оролцох хэрэгтэй байна.

эх сурвалж: http://mongoliintuuh.blogspot.com/

Монголын Археологи /ном pdf/

BAT-ERDENE — Mon, 04 Feb 2013 14:04:24 GMT

Сайн байцгаана уу? Энэ удаад Монголын Археологи хэмээх номыг PDF хэлбэрээр орууллаа. Та бүхэнд таалагдана гэж итгэж байна.

Сайн байцгаана уу? ШУТИС-ийн оюунлаг оюутан залуусаа

BAT-ERDENE — Fri, 01 Feb 2013 08:45:33 GMT

Сайн байцгаана уу? ШУТИС-ийн оюунлаг оюутан залуусаа Та бүхэндээ 2013 оны хичээлийн шинэ улиралын мэнд хүргье. Миний бие ШУТИС-ийн оюутан залуус та бүхэнд түүхийн хичээл зааж бүтэн 16 долоо хоног хамтран ажиллах болсондоо баяртай байна. Монголын түүхийн ертөнц боловч түүхээр дамжуулан өөрийн амьдарч буй нийгэм, орчныг төсөөлөх, багаараа хамтран ажиллах, өөрийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэх энэ хичээлд тавтай морил гэж та нарыг чин сэтгэлээсээ урьж байна. Миний хичээл бүхэн та нарт эргэлзээ төрүүлж, шинэ мэдээлэл авах шунал хүслийг бий болгож түүний төлөө ганцаараа бус багаараа хамтран ажиллах нөхцлийг байнга өгч байгаасай гэж хүсэж байна. Ингээд бидний түүхийн аялал эхэлж байна. Та бүхнийг идэвхтэй оролцоно гэдэгт итгэлтэй байна. Тэр үүднээс өөрөөс шалтгаалах бүхнийг хийхийг хичээх болно. Та нар ч гэсэн надад чөлөөлтэй зөвлөж, шүүмж өгч, хэлэх зүйлээ хэлэж байгаарай энэ бол та бидний чөлөөт цахим орон зай байх болно. Амжилт хүсье.

ГАНЦААРАА ЯВБАЛ ХУРДАН ЯВНА ОЛУУЛАА ЯВБАЛ ХОЛ ЯВНА

Нэг Тус Нэг Буян бяцхан тус өнөөдөр үргэлжиллээ.

BAT-ERDENE — Mon, 03 Dec 2012 09:19:46 GMT

Нэг Тус Нэг Буян бяцхан тус өнөөдөр үргэлжиллээ.

Өнөөдөр буюу 2012 оны 12-р сарын 3-ны өдөр бид нэлээдгүй газраар явж үзлээ. Ийнгээд хайж явсаны эцэст нэгэн ядарсан өвгөнд өөрсдийн бяцхан ч гэсэн сэтгэлийн бэлгээр тусламж үзүүллээ. Нийтдээ 30.000 төгрөгний хоол хүнсний зүйлээр тусаллаа. Энэхүү сэтгэлийн бэлэг нь бяцхан боловч бидэнд нэгийг бодуулахуйц бас дээр нь урам зориг өгсөн, хүний сэтгэлийн утсыг хөндсөн сайхан үйлс байлаа. Ингээд өнөөдөр надтай хамт явсан Булган, Цэлмэг, Нямбаяр, Цогзолцэцэг, Гылымхан нартаа баярласанаа илэрхийлье. Хүндэтгэсэн. С.Бат-Эрдэнэ

ШУТИС-ийн НТС-ийн дэд профессор Ю.Болдбаатарын бүтээлийн эмхэтгэл олон нийтийн хүртээл боллоо.

BAT-ERDENE — Tue, 20 Nov 2012 05:31:22 GMT

Уг бүтээлийг академич Ж.Болдбаатар, доктор /Ph.D/ Д.Хүүхэнбаатар нар хянан тохиолдуулсан байна.

Энэхүү бүтээлийн эмхэтгэлд:

          - Жамуха Чиносын хөвүүдийг далан тогоонд чанаж буцалгасан уу?
          - Чингис хааны өвгийн тотем: Чоно шүтлэгийн учир
          - "Чингис хааны зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр төрсөн" хэмээх үзлийн учир
          - Монголын нууц товчоон дахь "Мөрүгэ сүүл" болон "Хар сүүл" хэмээх газрын тухай
          - Тэмүжин Үгэгийн сүүлчийн үг зэрэг олон сонирхолтой өгүүлэл багтжээ.

НЭГ ТУС НЭГ БУЯН...

BAT-ERDENE — Wed, 07 Nov 2012 14:27:44 GMT

Сайн уу залуусаа та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Миний зүгээс энэ өвөл НЭГ ТУС нэртэй бяцхан аянг зохион байгуулах гэж байна. Жил бүр өвлийн улиралд 7 хоног бүрийн нэг өдөр хотоор явж хүйтэнд дааран сууж байгаа хүмүүс болон өглөө эртлэн гарч хахир өвлийн хүйтэнд хотоо цэвэрхэн байлгах гэж яваа хүмүүсдээ халуун цай аарцаар дайлж бага ч гэсэн тусламж үзүүлдэг билээ. Тэгвэл энэ удаагийн өвлийн аян 11-р сарын 19-ны даваа гаригийн 11 цагаас явах боллоо. Оюутан залуус та нарыг идэвхитэй оролцоно гэж найдаж байна. НЭГ ТУС НЭГ БУЯН

Ингээд дараах хаягаар холбогдоорой tlbaagii@yahoo.com

Доор сэтгэгдэлээ үлдээнэ үү.

Хүндэтгэсэн: С.Бат-Эрдэнэ

МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧОО”-НЫ ОРОН ЗАЙН СУДАЛГААНЫ ЗАРИМ АСУУДАЛ

BAT-ERDENE — Wed, 07 Nov 2012 13:37:11 GMT

МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧОО”-НЫ ОРОН ЗАЙН СУДАЛГААНЫ

ЗАРИМ АСУУДАЛ

("Мау өндөр”-ийн байлдааны жишээн дээр)

С.Бат-Эрдэнэ
ШУТИС-НТС
Түүх-Аялал жуулчлалын баг
tlbaagii@yahoo.com
Ж.Бат-Отгон
ХААИС-БУС
Түүхийн тэнхим
Otgoo_j10@yahoo.com

Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад түүхэн ач холбогдол бүхий суурь олон асуудлыг нэгэн зэрэг шийдвэрлэсэн "May ѳндѳр"-ийн байлдааны талаар нухацтай судалсан эрдэм шинжилгээний бүтээл хомсдуу байна. Гэвч Мау өндөр хэмээх түүхт нутгийн гззар зүйн байршлыг өөрсдийн хэмжээнд "судалж” таамаглал дэвшүүлсэн хүмүүс байх боловч нэгдсэн дүгнэлтэнд одоо хэр хүрч хараахан чадаагүй байгаа юм. Жишээ нь Халх, Нѳмрѳг голуудын хооронд буй нэгэн уул бол МНТ-ны 170–р зүйлд тэмдэглэгдсэн Мау өндөр мѳн бололтой гэж, "МНТ-нд гардаг газар усны нэрийг хайж олсон нь” гэдэг бүтээлдээ академич Д.Пэрлээ тэмдэглэсэн байхад, To Зий ѲМѲЗО-ны Хишигтэн хошууны баруун ѳмнѳд этгээдээс 45 газарт буй нэгэн уул бол МНТ-д тэмдэглэсэн May өндѳр мѳн бѳгөѳд үүнээс 82 газарт Улаан бургас буй гэжээ. Бас ѲМѲЗО-ны Баруун Үзэмчин хошууны өмнѳд этгээдэд буй Улаан даваанаас үргэлжилсэн Сайн ѳндѳр хэмээх уул бл МНТ-нд тэмдэглэсэн Мау өндөр мөн гэж Ван Гуэ Вэй үзсэн байхад Пи Зей Хѳлөн нуураас баруун хойш Манжуураас баруун ѳмнѳ May ѳндѳр буй гэх мэт зайлшгүй эргэж нягтлууштай таамаглал дэвшүүлсэн байна. Тэгэхээр энэ асуудлыг нэг тийш болгохын тулд уг байлдаан болсон түүхэн нөхцлийг авч үзье. МНТ-ны тэмдэглэлүүдээс үзэхэд 1200-аад оны эхээр Хамаг монгол улсын хараат байдалд өөрийн эрхгүй орж байгаагаа Хэрэйдийн тал үндсэндээ хүлээн зөвшөөрч эхэлсэн байна. Иймд Хамаг монгол улсыг мөхөөж монгол нутагт эзэн суух цэрэг эдийн засгийн чадамж Хэрэйдэд тухайн үед байгаагүй тул заавал гаднаас томоохон туслалцаа авах шаардлага Нилха Сэнгүмд тулгарсан байна. Гэвч нүдэн дэр нь доройтсоор байгаа Хэрэйдэд туслахыг зөвшөөрөх улс байсангүй. Энэ байдлыг тандаж мэдсэн жадараны Жамуха Хэрэйдийн хан хөвгүүн Нилха Сэнгүмийг өөртөө татах арга сүвэгчилж эхэлсэн нь МНТ-ны 166-170-р зүйлийн тэмдэглэлд буй билээ. Тэрээр Чингис хааны амийг бүрэлгэх замаар Хамаг монгол улсыг мөхөөх зорилгоо хэрэгжүүлэхээр Жэжээр өндрийн Жэр хавцгай хэмээх газарт нутаглаж байсан Нилха Сэнгүмийнд очиж ятгасаар Тоорил ханаас далдуур башир арга хамтран сэджээ. Тухайлбал Нилха Сэнгүмийн дүү Худар бэхийг отгон хөвгүүн Тулуйдаа авч өгч ураг барилдуулахаар Чингис хаан өмнө нь санал тавьсныг далимдуулан "Багалзуур идэх” ёслолд түүнийг урьж ирүүлээд амь насыг нь бүрэлгэх нууц төлөвлөгөөг Тоорил ханд танилцуулсан билээ. Тэр үед Тоорил хан төрийн өдөр дутмын үйл хэргээс хөндийрөөд удаж байсан боловч тэдний санал нь Хэрэйдийн төр мөхөх үү, хуучин хэвээр оршин тогтнох уу гэдэг том асуудлыг хөндөж байсан тул энэ хэрэгт оролцохоос өөр аргагүй болжээ. Тэрээр эхлээд тэдний саналыг зөвшөөрөхгүй цааргалсан боловч Нилха Сэнгүмийн олон удаагийн гуйлт, тунирхалд уярч "хэрхэхийг Сэнгүм хөвгүүн мэдтүгэй” гэснээр хамаг хэрэг манджээ. Ингээд тэрээр "Багалзуур хуваах” ёслолд Чингис хааныг урьсан байна. Чингис хаан ч урилгыг хүлээн аваад Хэрэйдийг зорих замдаа Мүнглэг /Мэнлиг эцэг/-ийнд бууж саатан зөвлөлдөхөд "гэнэтийн энэ урилгад далд учир байж болзошгүй” хэмээн Мүнглэг хаширлаж "энэ урилгад өөрөө очиж болохгүй, агт морь туранхай байна хэмэн шалтаглаж, элч явуулан байдлыг тандах нь зүйтэй” гэж зөвлөсний дагуу Бухадай, Хирадай нарыг элчээр илгээгээд өөрөө Бурхан халдун руу яаравчлан буцссн тухай МНТ-д тэмдэглэсэн бий. Чингис хаан өөрийгө төлөөлүүлэн элч ирүүлээд замасаа гэнэт буцсан тухай Нилха Сэнгүм, Жамуха нар мэдмэгц бидний нууц төлөвлөгөө илрэв хэмээн сандралд орж, урьтаж хөдлөхөөс өөр аргагүй болсон байна. Гэтэл тэдний нууц төлөвлөгөөг Торилоос олж мэдсэн Хэрэйдийн адуучин Бадай, Хишилиг нар Чингис хаанд яаралтай хэл хүргэхийн тулд шөнө нь ороо эвдэн түлж тэлээ хурганы махаар замын хүнс бэлтгээд мэргидийн Тогтоа бэгээс Тоорил ханы олзолсон 500 газрын гүйдэлтэй ам цагаан морийг унаж тэр шөнөдөө давхисаар Бурхан халдуны Бүрхэ эрхид ирээд байсан Чингис хаанд хэл хүргэсэн тухай МНТ-д тэмдэглэхдээ Бадай, Хишилиг нарын унааны чадамж, хүнсний чанар, зам туулсан хугацааг онцлон тодруулсан нь санамсаргүй хэрэг биш бололтой. Бадай, Хишилиг нараас авсан энэ мэдээг Чингис хаан магадлаад тэр мөн шөнөдөө багтан Мау өндөрийн оройд гарч, Зэлмэ тэргүүтэй хэсэг нөхдөө цагдах харуулаар тэнд үлдээгээд, маргааш нь нар хэвийх үед Хар халзан элээтэд цэргээ засан Хэрэйдийн довтолгооныг хүлээж байсан тухай МНТ-д тэмдэглэхдээ эхлээд Мау өндөрийн оройд Чингис хаан өөрөө гарсан, байлдах газартаа очиж бие бүрэлдэхүүнээ байлдааны бэлэн байдалд оруулсан хугацааг бас л тодруулан заажээ. Тэгэхээр МНТ-ны эдгээр мэдээлэл, түүнтэй холбогдсон үйл ажиллагааны өрнөлт нь миний анхаарлыг татаад байгаа юм. Тухайлбал Бадай, Хишилиг нар яагаад заавал ороо эвдэж түлэв, яагаад заавал тэлээ хурганы махаар замын хүнс бэлтгэв, Чингис хаан яагаад заавал Мүнглэгийн очиж зөвлөлдөв, Хамаг монгол улсын төрийг мөхөх аймшигт аюул нүүрлэх гэж байхад их цэргээ цуглуулж дайсанд цохилт өгөх бэлтгэлээ хангахын оронд яагаад заавал эхлээд Мау өндрийн оройд өөрөө гарах гэж яаравчлав гэх мэт сонирхолтой олон асуудал гарч ирж байх шиг санагдана. Эдгээр асуудлыг бүхэлд нь тайлах боломж энэ удаад байхгүй болохоор зөвхөн Мүнглэгийнд Чингис хаан яагаад очсон, Мау өндрийн оройд өөрөө гарахыг Чингис хаан яагаад яаравчилсан тухай хоёрхон асуудлаар та нөхөдтэй саналаа хуваалцахыг хүсч байна. Миний судалснаар бол "Хүйтэн”-ий байлдааны дараа Чингис хаантай сөргөлдөн тэмцэх гол хүч бол Хэрэйдийн Нилха сэнгүм байсан болохоор тэр зүгээс ирэх гэнэтийн довтолгоон, тэнд болж байгаа сэжигтэй байж болзошгүй содон үйл явцуудыг танадууулахаар Хэрэйдтэй нутгийн хязгаар нийлэх газруудад хамгийн итгэлт хүмүүсээ удаан хугацаагаар нутаглуулж тэднээр дамжуулан нууц мэдээлэл зөвхөн өөрөө авдаг байсан болов уу гэж санагдлаа. Чингис хаан ер нь иймэрхүү аргыг нилээд эртнээс хэрэглэж байсан болов уу гэмээр далд утгатай мэдээлэл "Гурван зуун тайчуудыг дарсан” тухай аман түүхийн сурвалжид бас бий. Чингис хааны хамгийн итгэлтэй хүмүүсийн нэг нь Их монгол улсын 2 дахь мянганы ноёноор 1206 онд өргөмжлөгдсөн Мүнглэг эцэг яалтгүй мөн тул түүнд тусгай нууц даалгавар өгч, энд удаан хугацаагаар нутагласан байж болох юм. Газар нутгийн оноосон нэр үүсдэг нийтлэг зүй тогтлын талаас энэ асуудлыг авч үзвэл одоогийн Бага хэнтийн уулсын баруун хагаст өдөгөө буй Мөнгөлөгийн зоо хэмээх газрын унаган нэр нь Мүнгэлэг хэмээх хүн энд олон жил нутаглаж байсан учраас эхлээд түүний нэрээр энэ газар нэрлэгдэх болж аажимдаа сунжирсаар Мөнгөлөгийн зоо хэмээн нэрлэгдэх болсон бололтой. Хэрэйдэд сүүлийн үед болж байгаа сэжигтэй, содон үйл явцуудыг Чингис хааныг гэрт нь саатах зуур Мүнглэг эцэг мэдээлж сэрэмжлүүлсэн ч болов уу гэж санагдана. Чингис хаан тэндээс буцаж гэртээ харьсан хугацаанаас үзэхэд Мүнгэлэгийн байсан газар, Бурхан халдуны Бүрхэ эрхийн хооронд 40-50 км орчим зайтай байсан бололтой. Мау өндрийн оройд өөрөө яаравчлан гарсан нь өвөрмөц онцлог, магадгүй, цагийн байдлыг зөвхөн Чингис хаан өөрөө мэдэгдэж байгааг илтгэх содон май тавих аргаар байлдааны түгшүүр зарлаж бие бүрэлдэхүүнээ маш богино хугацанд бэлэн байдалд оруулсан байж болох мэт санагдана. Өөрөөр хэлбэл Мау өндөр хэмээх энэ цэг дээрээс ийм майгаар цагийн онцгой байдлыг мэдэгдэж яаралтай түгшүүр зарлах эрхтэй цорын ганц хүн нь Чингис хаан өөрөө байсан байсан бололтой. Үүнээс үүдээд бодоход одоогийн Май гэдэг үгийг эртний монголчууд Мау гэдэг байсан нь хувьссаар орчин цагийн монгол хэлнээ Май болжээ гэж санагдана. Өнөөгийн захчин ястнууд май гэдэг нэршлийг Маа гэдэг. Цэргийн эрдэмд мэргэшсэн ахмад дайчд, монгол ухааны сор болсон өтгөсийн хууч яриа, МНТ судлаач доктор Базарсүрэн, Х.Шагдар нарын бүтээлүүд, өөрийн хийсэн судалгаа зэргээс үзэхэд чонын баас, алай бутаа буюу далан товч хэмээх ургамлыг нойтовтор хомоолтой хоьж шатаасан майны утаа нь өтгөн, содон, үзэгдэц нь хол байдаг юм билээ. "Мау өндөр”-ийн байлдаантай холбогдуулан МНТ-нд тэмдэглэгдсэн Жэжээр өндөр, Жэр хавцгай, Бурхан халдун, Бүрхэ эрхи, Халх гол хэмээх түүхт нутгуудын унаган нэр, тэдний газар зүйн одоогийн байршил, хоорондох зайн бүдүүвч зураглал эндээс л үндсэндээ гарч ирж байх мэт санагдана. Тухайлбал Жэжээр өндөр Бүрхэ эрхийн хоорондох зай нь 4-5 цагийн дотор сайн морины зогсолтгүй ергөө, хатираагаар туулах дээд боломж буюу 100-130 км орчим байжээ. Энэ таамаглалыг Мау өндөр”-ийн байлдааны ажиллагаатай уялдуулан судлахад Мау өндөрөөс Хар халзан элээт хүртэл бас л үүнтэй ойролцоо зайтай байжээ. Тэгэхэр Туулын Хар шугуйгаас дорно зүгт 1200 гаруй км зайтай байгаа Мана уул, эсвэл 1600-аад км зайтай байгаа ӨМӨЗО-ны Хишигтэн, Үзэмчин хошууд, Манжуурын ойролцоо байгаа Сайн өндөр зэрэг газруудыг МНТ-нд тэмдэглэсэн Мау өндөр мөн хэмээн шинжлэх ухааны таамаглал дэвшүүлэх нь тухайн үйл явдалтай хэр нийцэж байна вэ гэдэг асуудал яалт ч үгүй тавигдаж байгаа юм. Учир юун хэмээвээс тухайн үеийн Бурхан халдун буюу одоогийн Бага хэнтий хэмээх орон зайн хүрээнд байгаа Бүрхэ эрхид нутаглаж буй Чингис хаантай байлдахын тулд Туулын хар шугуйгаас дорно зүгт 1200-1600 гаруй км зайтай буй газар руу хаврын тарчиг цагаар морь хүнээ ядраан ядраан тийм хол явах ямар шаардлага байв, шаардлага байгаад явлаа гэхэд тухайн үеийн Хэрэйдийн морин цэргүүд хэдий сайн агтастай ч ганцхан шөнийн дотор эдгээр газруудын аль нэгэнд очиж чадах уу гэдэг асуудал бас гарч ирж байна. Миний ойлголтоор бол энэ ямарч боломжгүй юм. Тэгэхээр түүхэн үнэнээс дэндүү хол мэт санагдах, шуудхан хэлэхэд хийсвэр гэмээр ийм таамаглалуудыг зарим судлаачид дэвшүүлэх болсон нь : 1. МНТ-д тэмдэглэгдсэн газар усны нэр лүгээ ижил төсөөтэй нэрүүд хаана буй талаар ахмад судлаачдаас танилцуулага хэлэлцүүлгийн шинж чанартай нийтлүүлсэн жагсаалтыг шинжлэх ухааны арга зүйгээр судлагдсан таамаглалын түвшинд авч үзсэн, 2. МНТ-нд тэмдэглэгдсэн газар усны оноосон нэрийг дагнан хөөцөлдсөн, 3. МНТ болон түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн газар, усыг судлаач бүр өөрийн нутагт татах буюу ойртуулахыг эрмэлзсэн, 4. МНТ-ны 175-р зүйлд тэмдэглэгдсэн нэгэн голын нэрийг орчин цагийн кирил, монгол хэл бичгүүдээр Халх хэмээн ташаа галигласан 5. МНТ-ны 175-р зүйлд тэмдэглэсэн үйл явдлыг Мау өндөр хэмээх газрын ойролцоо болсон гэж ойлгосон зэрэг заавал нягтлууштай өгөгдлүүдийн хүрээнд хайрцаглагдсан болов уу гэж санагдана. Тухайн үед Нилха Сэнгүмийн нутаглаж байсан Жэжэр өндөр, Чингис хааны нутаглаж байсан Бүрхэ эрхи, байлдаан болсон Мау өндөр, уг байлдааны төгсгөлийн шатанд Чингис хааны явж байсан Халх гол хэмээгдэх газар уснуудыг одоогийн Бага хэнтийгээс өрнө зүгт Туулын Хар шугуй хүрэх орон хүрээнд эрэх нь тухайн үйл явдалтай нийцэх бөгөөд шуудхан хэлэхэд зөв болов уу гэж бодогдоно. Миний бие энэ үндэслэлийг баримтлан судалгаа хийх явцад тухайн үеийн Бурхан халдун уул буюу одоогийн Бага хэнтийн уулсын өрнөд хагас бүр тодруулан хэлбэл Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт буй Хялга гол, мөн сумын Бугант тосгоны нутагт буй Бурхан халдуны төв хэсгээс 20 гаруйхан км зайтай буй Май өндөр, Улаан бургаст, мөн аймгийн Жавхлант сумын нутаг буюу Май өндөрөөс 80-аад км зайтай буй Зэдэрийн өндөр, Бор хавцгай гэдэг газрууд олдов. Эдгээр газруудад монголын үед хамаарах олон арван булш, дундад зууны үеийн монгол бичгийн шрифтээр бичсэн Хадны бичээс зэрэг түүх соёлын дурсгал элбэг бөгөөд "Мау өндөр”-ийн байлдаантай газрын байршлын хувьд дүйж байгаа юм. Эдгээр нэр бүхий газруудын ойролцоо буй Хүйтэн голын нэгэн байц хадан дээр монгол, дөрвөлжин үсгээр бичсэн бичээсүүдийг доктор А.Очирын тайлж уншсанаар бол 2 үсгийн бичээсэнд уг газрын ойрлцоо болсон нэгэн байлдааны тухай бичсэн, ижил утгатай байх бөгөөд төгсгөлд нь тахиа жилийн 9-р сарын 28-н хэмээн огноолжээ. МНТ-ны 176-р зүйлд тэмдэглэсэн үйл явдалтай холбогдох нэгэн голын нэрийг Халх гол хэмээн орчин цагийн монгол бичгээр бид галигладагийг "Судрын чуулган”-ны Орос орчуулгад Кылка гэж түрэг аялгаар галигласан байна. Эдгээр баримт сэлтийг нэгтгэн дүгнэхэд: 1. МНТ-г бичиглэх үед одоогийн нурууг Уул гэж, уулыг Хад гэж, толгодыг Болдог хэмээн нэрлэж байсныг үл анзааран Бурхан халдун уул гэснийг одоогийн уултай адилтган үзэж нэгэн уул хэмээн ташаа ойлгож иржээ гэж. 2. МНТ-ны 170-р зүйлд тэмдэглэсэн Жэжээр өндөр, Жэр хавцгай нь , одоогийн Бага нь хэнтийн уулсын баруун хагаст байгаа Зэдэр өндөр, Бор хавцгай, Мау өндөр, Удаан бургас нь мөн газарт буй Май өндөр, Улаан бургаст мөн гэж, 3. МНТ-ны 176-р зүйлд буй нэгэн голын нэрийг Халх гол хэмээн орчин цагийн монгол бичгээр бидний галигласан нь Кылка гэдэг Түрэг үгийн (К) үсэг хятад, монгол хэл, бичигт байхгүй учраас МНТ-ны ханз үсгийн хувилбарт орчин цагийн кирил бичгийн Х үсгээр сийрүүлсэнээс энэхүү голын унаган нэр орчин цагийн хэлэнд ташаарсан бололтой. Иймд одоогийн Бага хэнтийн уулсын хойт бэлээс эх авч 70 гаруй км урсаад ОХУ-ын Улаан цөхийн районы Хилго тосгоны нутаг дээр Цөх голд цутгаж буй Хилга гол бол "Мау өндөр”-ийн тулалдааны төгсгөлийн шатанд Чингис хааны явж байсан газар мөн гэж, 4. Чингис хааны хошууч баатар Хуйлдарыг оршуулсан Хэлтгий хад нь Хилга голын эхнээс зүүн урагш 10-аадхан км зайтай байгаа Хэлтгий уул мөн гэж, 5. Монгол төрийн түүхэнд холбогдох нэгэн үйл явдлыг хоорондоо 400 гаруй жилийн зайтай үүссэн бичгээр Бага хэнтийн баруун хагаст буй Хүйтэн голын нэгэн байц хадан дээр давтан бичсэн нь уг үйл явдлын түүхэн ач холбогдол нэн өндөр байсан учраас Монгол бичгийг төрийн бичиг байхад уг бичээсийг анх бичсэн бөгөөд хожим дөрвөлжин бичиг төрийн бичиг болох үед сэргээн сийрүүлжээ хэмээн үзэж болох юм гэсэн санал дэвшүүлж байна.

Ашигласан ном

1. Балжинням.Б. Монголчуудын бүрэн түүхийн товчоон. 1-р боть. УБ.2005 он.
2. Ардаажав.Э. Монголын нууц товчоон.Сийрүүлэл-тайлбар. Хөх хот.1991 он.
3. Гаадамба Ш. Монголын нууц товчоон. 60–р зүйл. УБ.1990 он.
4. Дарма гүүш. Алтан хүрдэн мянган хэгээст. Хөх хот 1987 он.
5. Ардаажав.Э. Монголын нууц товчоон.Сийрүүлэл-тайлбар. Хөх хот.1991 он.
6. Сумяабаатар Б. Монгол ун нигуча тобчиян. УБ.
7. Ардаажав.Э. Монголын нууц товчоон.Сийрүүлэл-тайлбар. Хөх хот.1991 он.